Instytut Historii Nauki

Katarzyna Dormus

dr

Główne kierunki badań naukowych
Aspekty wychowawcze i oświatowe polskiego ruchu kobiecego w XIX i XX wieku. Wychowanie estetyczne w polskim szkolnictwie w XIX i na początku XX wieku.

Współpraca naukowa z instytucjami krajowymi
Polska Akademia Umiejętności w Krakowie, Instytut Artystyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Konferencje i zebrania naukowe krajowe (ważniejsze z ostatnich 5 lat)
Konferencja poświęcona polskim reformom szkolnym czasów nowożytnych /XVI-XX w./ – Warszawa XI 1994 /Inst.Pedagogiki UW i IHN PAN/; Reformy oświatowe na ziemiach polskich w XVI-XX w. – Popowo XII 1995 /IHN PAN/; Uroczyste posiedzenie naukowe z okazji 100-lecia utworzenia pierwszej katedry geofizyki w r.1895 przez prof. M.P.Rudzkiego – Kraków XI 1996 /UJ, AGH, Inst.Geofizyki PAN, Komitet Geofizyki PAN.

Konferencje i zebrania naukowe krajowe (planowane)
Główne myśli krakowskiej myśli pedagogicznej – Kraków IX 2000 /Inst.Pedagogiki UJ/.

Tematyka indywidualnych badań naukowych
Wychowanie estetyczne i nauczanie rysunku w szkołach galicyjskich XIX i początku XX wieku. Problematyka oświatowo-wychowawcza w polskich czasopismach kobiecych XIX i XX wieku. Krakowski ruch kobiecy przełomu wieków – działalność Kazimiery Bujwidowej.

Katarzyna Garlicka, Kazimiera Bujwidowa /1867-1932/, Rozprawy z dziejów oświaty t.XXXV: 1992, s.87-114.
K. Bujwidowa jest jedną z najwybitniejszych działaczek polskiego ruchu kobiecego. Urodzona i wychowana w Warszawie, żona wybitnego bakteriologa profesora UJ Odona Bujwida, od roku 1893 na stałe związana była z Krakowem. Tutaj też aż do wybuchu I wojny światowej kontynuowała przy ścisłej współpracy męża rozpoczętą już w Warszawie działalność społeczno-oświatową. Była czynną działaczką ruchu kobiecego współdziałającą z warszawskim Związkiem Równouprawnienia Kobiet Polskich, krakowską Czytelnią dla Pań i Kołem Pań TSL. Nieziszczone marzenia o studiach wyższych kierowały jej uwagę na problem kształcenia wyższego kobiet. Jej niewątpliwą zasługą było zainicjowanie i prowadzenie zakończonej sukcesem w 1894 roku akcji mającej na celu dopuszczenie kobiet-studentek na Uniwersytet Jagielloński oraz współudział w założeniu i prowadzeniu pierwszego na ziemiach polskich gimnazjum żeńskiego z męskim programem nauczania. Publikowała też wiele w krakowskiej i warszawskiej prasie kobiecej /np. w “Nowym Słowie” czy “Sterze”/, lansując na jej łamach nowy model wychowania kobiety. Bujwidowa związana była również z instytucjami oświatowymi takimi jak np. Uniwersytet Ludowy im. A.Mickiewicza, a w roku 1905 popierała dążenia młodzieży galicyjskiej do zreformowania i unarodowienia szkolnictwa. Będąc propagatorką idei bezwyznaniowości, patronowała zwłaszcza w latach 1910-1911 młodzieży zgrupowanej w Towarzystwie Etycznym, jednym z inicjatorów “Zimmermaniady” na UJ. Radykalizm zapatrywań i bezkompromisowość działań nie przysparzały Bujwidom sympatii w środowisku krakowskim, oni zaś sami byli bohaterami wielu dramatycznych wydarzeń.

Katarzyna Garlicka, Maurycy Pius Rudzki a początki geofizyki na Uniwersytecie Jagiellońskim, Kwartalnik historii i techniki t.XXXIX: 1994 nr 2, s.61-69.Geofizyka jako odrębna dyscyplina naukowa ukształtowała się w ostatniej ćwierci XIX wieku, a jej narodziny wiązały się z bujnym i intensywnym wówczas rozwojem nauk geologicznych. Z geologii zaczęły wyodrębniać się wówczas nowe węższe działy jak np. geologia dynamiczna, a z niej z kolei geofizyka. Początki uprawiania geofizyki na Uniwersytecie Jagiellońskim wiązały się z osobą prof. M.P.Rudzkiego, choć jego działania poprzedzone zostały badaniami geofizycznymi rejonu Podkarpacia i Tatr prowadzonymi przez Ludwika Antoniego Birkenmajera.
Rudzkiego sprowadzono do Krakowa z Odessy, gdzie na tamtejszym uniwersytecie pracował jako docent prywatny. 1 XI 1895 roku mianowano go profesorem i utworzono specjalnie z myślą o nim Katedrę Geofizyki Matematycznej i Meteorologii UJ, będącą pierwszą na świecie katedrą geofizyki. Funkcjonowała ona aż do śmierci Rudzkiego w roku 1916, następnie jej prace zostały przerwane. Badania geofizyczne ponownie podjął dopiero w końcu lat 20-tych uczeń Rudzkiego E.W. Janczewski.

Katarzyna Dormus, Maurycy Pius Rudzki i początki geofizyki w Polsce i na świecie, Publications of the Institute of Geophisics Polish Academy of Sciences, Warszawa 1996, s.9-27.M.P.Rudzki /1862-1916/ wybitny uczony, był jednym z twórców rodzącej się pod koniec XIX w. nowej dyscypliny naukowej – geofizyki. Po studiach naukowych na uniwersytetach we Lwowie i Wiedniu, pracował na wyższych uczelniach rosyjskich w Charkowie i Odessie. Tam uzyskał stopień doktorski. Powróciwszy do kraju osiadł w Krakowie. W dniu 1 XI 1895 roku został mianowany profesorem i objął kierownictwo Katedry Geofizyki Matematycznej i Meteorologii utworzonej przy Uniwersytecie Jagiellońskim specjalnie z myślą o nim. Była to pierwsza w Europie, a tym samym na świecie, katedra geofizyki. Następna powstała w roku 1897 w Getyndze. W roku 1902 Rudzki objął stanowisko dyrektora Obserwatorium Astronomicznego, gdzie odtąd prowadził systematyczne badania meteorologiczne, astronomiczne, magnetyczne oraz pomiary siły ciężkości. Zorganizował tam stacją sejsmologiczną, jedną z pierwszych w Europie.
Rudzki pozostawił wiele znakomitych prac naukowych z zakresu nauk o Ziemi m.in. nowatorskie podręczniki: Fizyka Ziemi, Astronomia teoretyczna i Zasady meteorologii. Był twórcą metody redukcji pomiarów siły ciężkości znanej pod nazwą metody inwersji Rudzkiego.

Katarzyna Dormus, Rozwój form wychowania estetycznego i nauczania rysunku w Krakowie w latach 1850-1914, Warszawa 1998.Wychowanie estetyczne jako problem pedagogiczny pojawiło się w ubiegłym stuleciu, gdy zaczęto traktować je jako jeden z elementów wykształcenia ogólnego. Samo pojęcie jest szerokie obejmuje bowiem zdobywanie konkretnej wiedzy z zakresu teorii i historii sztuki, uwrażliwienie na piękno, doskonalenie umiejętności poznania zmysłowego, kształcenie umysłu, a często też umiejętności manualnych. Odnosi się zatem tak do procesu kształcenia jak wychowania. W wieku XIX zostało ono wzbogacone o czynnik społeczny. Wierzono bowiem, że podniesienie kultury estetycznej ogółu społeczeństwa przyczyni się do podniesienia poziomu jego życia w innych dziedzinach. W tym czasie zaczęto również odchodzić od nieformalnego dotąd wychowania odbiorcy, nadając wychowaniu temu formy zinstytucjonalizowane tak w ramach nauczania szkolnego jak i działalności placówek pozaszkolnych. Zmiana ta wiązała się z ogólnym podniesieniem się poziomu wykształcenia społeczeństwa, demokratyzacją zjawisk artystycznych, narodzinami masowej publiczności, wzrostem liczebnym grupy artystów i intensyfikacją zjawisk artystycznych, zmianą formy mecenatu z prywatnego na państwowy lub społeczny, a także ze wrastającymi aspiracjami intelektualnymi kobiet. Na ziemiach polskich dochodziło jeszcze pragnienie zamanifestowania żywotności narodu w warunkach niewoli, a wychowanie estetyczne traktowane było przede wszystkim jako część składowa szeroko rozumianego wychowania narodowego, a w mniejszym zaś stopniu jako odrębny problem pedagogiczno-oświatowy. Nie bez wpływu pozostawały ogólne trendy epoki takie jak scjentyzm, historyzm, modernizm, a także rozwój nowych dziedzin nauki – przede wszystkim psychologii oraz tendencji pedagogicznych związanych z ruchem “nowego wychowania”. Spostrzeganie walorów kształcących wychowania przez sztukę następowało na ziemiach polskich pod wpływem pedagogiki zachodniej. Polska myśl pedagogiczna w tej dziedzinie pozbawiona była jednak samodzielności i polotu. Najchętniej odwoływano się do pedagogów niemieckich i amerykańskich: F.Kuhlmanna, G.Kerschensteinera czy J. Liberty Tadda. Dostrzeżenie jednak niewątpliwych zalet ogólnokształcących wszelkiej działalności artystycznej skłoniło nawet niektórych pedagogów do stworzenia pojęcia “reformy pedagogiczno-estetycznej” i upatrywania w niej podstawy dla przyszłej ogólnej reformy szkół zwłaszcza stopnia podstawowego. Spośród polskich pedagogów poglądy takie prezentowali m.in. Aniela Szycówna, Anna Grudzińska, Janina Mortkowiczowa, Ludwik Misky czy Stanisław Matzke.
Zjawisko ewoluowania form wychowania estetycznego zachodziło na dwóch płaszczyznach : szkolnej oraz pozaszkolnej. W szkołach coraz bardziej zwracano uwagę na walory ogólnokształcące nauczania rysunku, starając się wprowadzić ten przedmiot jako obowiązkowy i równoprawny do programu nauczania. Stopniowo zaczęto odchodzić od rozumienia nauczania rysunku w kategoriach “kształcenia talentów”, upatrując w nim przedmiot służący rozwijaniu osobowości dziecka, jego aktywności, samodzielności i kreatywności. Spostrzeżono, że twórczość dziecka stanowi pomoc dla nauczyciela, będąc “kluczem” do poznania psychiki ucznia, pozawerbalnym przekazem jego odczuć i myśli. W metodach nauczania zaczęto odrzucać metody czysto mechaniczne, starając się raczej o rozwój wyobraźni dziecka i nauczenie go obserwowania natury.
Na płaszczyźnie pozaszkolnej edukacja estetyczna dokonywała się w ramach prac stowarzyszeń pedagogicznych, oświatowych, kulturalnych i artystycznych, placówek naukowych, muzeów i prasy. Nie bez znaczenia były też czynniki takie jak Kościół katolicki czy życie towarzyskie kształtujące aktualne upodobania.
W omawianym okresie wychowanie estetyczne traktowane było jednak ciągle marginalnie, a zainteresowanie nim nie wykroczyło poza wąską grupę pedagogów. Wielu nauczycieli wciąż nie zdawało sobie sprawy z jego istotnych walorów, wielu brakowało kwalifikacji. Istotną przeszkodą były trudne warunki materialne i lokalowe zwłaszcza w szkołach elementarnych. Być może, że do zaistnienia takiej sytuacji przyczyniła się postawa artystów, którzy nie włączyli się w szeroko rozumianą akcję pedagogiczną.
Istniejąca sytuacja sprawiła, iż faktyczna grupa odbiorców sztuki była nieliczna, a oni sami rekrutowali się niemal wyłącznie spośród jednej warstwy społecznej – inteligencji. Publiczność zatem stanowiła grupę elitarną, a rzeczywiste zainteresowanie sztukami plastycznymi, nie zaś skandalizującą atmosferą otaczającą artystów, nie było tak szerokie jak mogłoby się wydawać na podstawie powszechnie panującej opinii o przesyceniu życia, zwłaszcza w okresie Młodej Polski, pierwiastkiem estetycznym.

Katarzyna Dormus, Warszawski “Ster” /1907-1914/ i jego program wychowawczy, Rozprawy z dziejów oświaty t.XL: 2000, s.87-102.Druga połowa XIX wieku była czasem niosącym wiele dramatycznych przemian w sposób zasadniczy wpływających na ukształtowanie się nowoczesnego modelu polskiego społeczeństwa. Klęsk powstania styczniowego szczególnie ostro odbiła się na sytuacji życiowej kobiet ze sfery ziemiańskiej i szlacheckiej. Zmiana ich sytuacji życiowej stanowiła dla ruchu kobiecego impuls do zintensyfikowania działań, a zbiegło się to jeszcze z dwoma ważnymi zjawiskami – krzepnięciem środowiska inteligencji i rozwojem pozytywizmu. Wówczas to zaczął ukazywać się w Warszawie “Ster” jako kontynuacja pisma wychodzącego we Lwowie w latach 1895-97. Choć osoba redaktorki Pauliny Kuczalskiej-Reinschmit pozostała ta sama, pismo nabrało charakteru bardziej bojowego, a zainteresowania swe kierowało głównie na sprawę walki o prawa polityczne i obywatelskie kobiet. Nie związane było z żadnym nurtem politycznym ani organizacją, reprezentowało natomiast radykalny nurt polskiego ruchu kobiecego.
Prócz kwestii politycznych i prawnych, na łamach pisma sporo miejsca poświęcano sprawie pracy zawodowej kobiet i możliwościom uzyskania przez nie samodzielności ekonomicznej. Za bardzo istotne uznawano doprowadzenie do zmiany dotychczasowych zwyczajów i norm moralnych, uznanych za krzywdzące kobietę oraz szkodliwe dla rodziny polskiej. Zasadniczym zadaniem jakie stawiał przed sobą “Ster” było ukształtowanie pod względem mentalnym i psychicznym nowego typu kobiety oraz doprowadzenie do zmiany dotychczasowego modelu wychowania dziewcząt. Lansowano zatem nowy wzorzec osobowy “kobiety przyszłości” – przygotowanej wszechstronnie do życia, wykształconej, aktywnej i samodzielnej, wyznającej surowe zasady moralne. Kobieta taka miała odegrać zasadniczą rolę w procesie przemian cywilizacyjnych społeczeństwa polskiego, prowadzących je w rezultacie do odzyskania niepodległości.

Katarzyna Dormus, Kazimiera Bujwidowa /1867-1932/. Życie i działalność społeczno-oświatowa, w druku w serii “Biblioteka Krakowska”.K.Bujwidowa wybitna działaczka ruchu kobiecego związana była wpierw ze środowiskiem warszawskim, a od roku 1893 z krakowskim. Jest ona postacią niezwykle interesującą ze względu na rozległość i intensywność działań, a także na fakt, iż należąc do grona radykalnej inteligencji stanowi dla grupy tej przykład reprezentatywny. Typowe jest zwłaszcza jej przekonanie o konieczności ciągłej pracy nad sobą, o słuszności pracy dla dobra społeczeństwa i poczucie odpowiedzialności za jego losy, pasja reformatorska oraz wiara w możliwość odrodzenia moralnego społeczeństwa polskiego. Gorące przekonanie o słuszności idei bezwyznaniowości wraz z lansowaniem surowych zasad moralnych w oparciu o wartości takie jak wolność i prawda wewnętrzna, odwaga cywilna czy wyrzeczenie się wartości łatwo dostępnych za cenę konformizmu społecznego, równie często spotykane były w tym kręgu osób. Należy równocześnie zaznaczyć, iż radykalizm Bujwidowej nie miał zabarwienia politycznego, lecz zasadzał się na pewnej bezkompromisowości sądów i działań w imię idei uznanej za słuszną.
W działalności Bujwidowej wyróżnić można dwa nurty: walki o emancypację kobiet oraz o zreformowanie szkoły galicyjskiej. W Krakowie odegrała ona rolę przełomową przeszczepiając ogólne idee ruchu kobiecego na grunt krakowski. Jej działalność w tym zakresie dzieli się na dwa zasadnicze etapy. Pierwszy przypadający na lata 1893 – 1906, charakteryzował się wielością działań o charakterze praktycznym / np. walka o dopuszczenie kobiet na Uniwersytet Jagielloński, założenie pierwszego na ziemiach polskich gimnazjum żeńskiego z możliwością zadawania matury równej maturze męskiej/, był czasem zbierania doświadczeń. Drugi /l906-1918/ to czas rozważań teoretycznych publikowanych na łamach m.in. “Nowego Słowa”, “Steru”, “Krytyki”. Wiele miejsca poświęciła ona rozważaniom na temat kondycji współczesnej kobiety polskiej, rodziny, a nawet całego społeczeństwa. Przedstawiła program “odrodzenia moralnego społeczeństwa polskiego”, w którym to procesie kobieta miała odegrać rolę kluczową. W publikacjach Bujwidowej znalazła odbicie cała złożoność programu polskiego ruchu kobiecego, na który składało się dążenie do uzyskania samodzielności ekonomicznej, tendencje do wyzwolenia się z krępujących tradycji i obyczajów w sferze moralno-obyczajowej, oświatowej, polityczno-prawnej i społecznej.
Odrębny nurt działań Bujwidowej to wspieranie akcji mających na celu zreformowanie szkoły galicyjskiej, dlatego też w roku 1905 patronowała Komitetowi Młodzieży Krakowskiej, zaś w roku 1910 popierała działania Towarzystwa Etycznego w okresie tzw.”Zimmermaniady” na Uniwersytecie Jagiellońskim. Związana była też z instytucjami oświatowymi takimi jak TSL czy Uniwersytet Ludowy im. A.Mickiewicza.

Katarzyna Dormus, Sztuki plastyczne – ich popularyzacja i odbiór w Krakowie doby autonomicznej /1868-1918/, artykuł w druku: Studia Małopolskie, t.IV.Problem popularyzacji sztuk pięknych polegający na formowaniu i upowszechnianiu postaw wobec sztuki uznanych za pożądane, jest nierozerwalnie związany z pojęciem “edukacji estetycznej”. W wieku XIX zaczął on przybierać formy coraz bardziej zinstytucjonalizowane. Przebiegał on w ramach nauczania szkolnego /lekcje rysunku oraz lekcje zwłaszcza historii i języków klasycznych, w czasie których przekazywano pewną porcję wiedzy o sztuce/ oraz prowadzony był przez bardzo różnorodne instytucje pozaszkolne – oświatowe, kulturalne czy artystyczne. Służyły mu także inne czynniki jak np. rozwój opieki nad zabytkami, narodziny i rozkwit historii sztuki jako dyscypliny uniwersyteckiej, rozwój prasy czy kolekcjonerstwo prywatne. Mimo mnogości i różnorodności czynników pobudzających wzrost zainteresowania sztukami plastycznymi w szerszych kręgach społeczeństwa, faktycznie grupa ich odbiorców pozostawała w tym czasie ograniczona tak liczebnie jak i pod względem pochodzenia społecznego do jednej warstwy – inteligencji.

Referaty

Maurycy Pius Rudzki a początki geofizyki w Polsce i na świecie – Uroczyste posiedzenie naukowe z okazji 100-lecia utworzenia pierwszej katedry geofizyki w r.1895 przez prof. M.P.Rudzkiego – Kraków XI 1996.Tekst referatu zawarty jest w artykule: K.Dormus, Maurycy Pius Rudzki i początki geofizyki w Polsce i na świecie, Publications of the Institute of Geophisics Polish Academy of Sciences, Warszwa 1996, s.9-27.

Ewolucja form wychowania estetycznego w zakresie sztuk plastycznych w Galicji na przełomie wieków XIX i XX – Instytut Artystyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, IV 1998.Kwestia wychowania estetycznego wypłynęła w Galicji pod koniec XIX wieku na bazie rozważań o konieczności przeprowadzenie ogólnej reformy szkolnej i pod wpływem coraz popularniejszych prądów pedagogicznych związanych z nurtem “nowego wychowania”. Zasadniczym stawało się pytanie o model przyszłej szkoły – czy ma być ona jak dotychczas szkołą “książkowo-naukową” nieprzychylną dziecku, preferującą wiedzę formalną i encyklopedyczną czy też reprezentować model szkoły “życiowo-wychowawczej” przyjaznej uczniom, w której na pierwsze miejsce wysunie się troska o rozwój ich osobowości, naturalnych zainteresowań, samodzielności, aktywności i twórczego stosunku do życia. Część pedagogów przekonana była, iż wprowadzenie do szkół szeroko rozumianego wychowania estetycznego, przedmiotu doskonale służącego rozwojowi naturalnych potrzeb i skłonności dziecka, stanie się punktem wyjścia dla przeprowadzenia ogólniejszej reformy szkolnej, którą określali jako “reformę pedagogiczno-estetyczną”. Zamierzenia ich nie powiodły się, jednak po raz pierwszy na ziemiach polskich poruszono taką intensywnością, zwłaszcza na łamach prasy pedagogicznej, kwestię wychowawczej i kształcącej roli nauczania rysunków oraz wychowania przez sztukę.